ساختار فيزيکي کتاب :

 

1-    واحد هاي پيش از متن :

اين واحد ها ، شامل آستر بدرقه در کتاب هاي جلد سخت و صفحات قبل از متن هستند. آستر بدرقه ، فقط در کتاب هايي با جلد ضخيم وجود دارد که آن جلد ضخيم را به صفحات داخلي کتاب متصل مي کند و لبه هاي برگشته گالينگور جلد ، در زير آن مخفي مي گردد. جنس آستر بدرقه بايد ضخيم تر از صفحات متن کتاب باشد و معمولاً هم چنين است.

پس از آستر بدرقه ، نخستين صفحه کتاب ، صفحه عنوان کوچک است.

 صفحه دوم از صفحات قبل از متن ، صفحه پشت صفحه عنوان کوچک است و بايد سفيد باشد. صفحه سوم ، صفحه عنوان اصلي است.

ترتيب قرار گرفتن واژه ها و عبارات در صفحه عنوان اصلي معمولاً متقارن و به ندرت به     شيوه هاي ديگر مانند « راست چين » يا « چپ چين » مي باشد و در هر حال جايز نيست در اين صفحه از عکس يا طرح و تصوير سازي استفاده کرد و جز در موارد بسيار نادر ، اخذ چنين تصميمي درست نيست.

صفحه چهارم ، صفحه حقوق يا شناسنامه است.

صفحه پنجم ، صفحه اهدا يا تقديم نامه است.

صفحه ششم ، در هر حال موضوع بعدي از صفحه فرد شروع مي شود و صفحه پشت تقديم  نامه سفيد است.

صفحه هفتم ، يادداشت ناشر يا پيش گفتار ديگران از جمله پيش گفتار يا پيش گفتار هاي مولف ( براي چاپ هاي مختلف ) را در خود جاي مي دهد.

در صفحات قبل از متن ، يا شماره صفحه درج نمي شود يا شماره صفحه اي چاپ مي شود که با شماره صفحات متن متفاوت است. مثلاً شماره صفحه حروفي يا شماره صفحه اي که با اعداد رومي نوشته شده باشد.

واضح است که صفحات قبل از متن هر کتاب ، لزوماً تمام بخش هاي اشاره شده را ندارد و آن چه ذکر شد ، تمام قسمت هاي احتمالي است که قبل از متن يک کتاب ممکن است وجود داشته باشد. بنابراين اگر کتـابي فاقـد هر يک از اين اجزا باشد ، موضوع بعدي به جاي آن   قرار مي گيرد.

2-   صفحات متن :

اين صفحات حتماً از صفحه فرد شروع مي شوند و جمع آنها با واحد هاي پس از متن بايد داراي تعداد فرم چاپي مشخصي باشد و فرم هاي چاپي را تکميل کند. به همين دليل است که در برخي کتاب ها در پايان يکي دو برگ سفيد مي بينيد زيرا فرم چاپي آن کتاب ها تکميل نشده است.

متن ، بدنه اصلي کتاب است و به تعبيري ، عملاً به مفهوم « کتاب » به کار مي رود. وقتي   مي گوييم « متون کهن » منظورمان کتاب هاي کهن است و يا « متون ادبي » به معني   کتاب هاي ادبي مي باشد.

کتاب ها بر حسب نوع متن ، طبقه بندي مي شوند. به طور مثال ، وقتي گفته مي شود کتاب مرجع ، يعني کتاب هايي مانند دايره المعارف يا فرهنگ لغت که متن آنها مورد استفاده هميشگي است و بايد در هنگام نياز به آنها رجوع نمود. يا کتاب درسي يعني کتابي که متن آن جنبه آموزشي دارد و براي نوآموزان ، يا دانش آموزان و يا دانشجويان تنظيم شده است. کتاب دستي کتابي است که متن آن در زمينه اي ويژه ، مفاهيم اساسي آن زمينه را بيان مي کند    و کاربردي مشابه کتاب مرجع دارد.

3-  صفحات پس از متن :

واحد هاي پس از متن ، به ترتيب عبارتند از :

موخره يا فرجام سخن يا عنوان ديگري که مفهوم را برساند ؛ پيوست يا پيوست ها يا ضمايم ؛ يادداشت ها ( اگر در متن کتاب يا در پايان فصل ها به صورت پانوشـت نـيامده باشند ) ؛    واژه نامه يا واژه نامه ها ؛ کتاب نامه يا کتاب نامه ها ؛ فهرست راهنما يا فهرست هاي راهنما ؛ غلط نامه ( اين واحد ، ممکن است در برگي جدا چاپ شود و در کتاب قرار گيرد ) و صفحه عنوان لاتين ( که در بيشتر کتاب هاي علمي ، چنين صفحه اي مرسوم است ).

ممکن است بسياري از کتاب ها ، تمام يا برخي از اين واحد هاي پس از متن را نداشته باشند ولي در صورت نياز به وجود آنها ، استاندارد هاي جهاني توليد کتاب ، قرارگيري آنها را به   گونه اي که ذکر شد ، تعيين نموده است.

قطع کتاب و قطع هاي رايج در ايران :

اندازه هاي متداول براي توليد کتاب در هر کشور ، به دو عامل اصلي مربوط است :

1-    ابعاد رايج در ان کشور

2-   عملکرد و ماهيت کتاب.

در عامل اول بايد قطع کتاب را مضرب مشخصي ( يعني عدد کامل ) از يکي از کاغذ هاي استاندارد و رايج موجود در بازار در نظر گرفت تا دور ريز کاغذ به حداقل خود کاهش يابد.  عامل دوم ، در نظر گرفتن ويژگي هاي اصلي مخاطبان اثر و نيز ساير جنبه هاي کاربردي مانند چينش در کتابخانه ، کيف و . . . است.

در ايران دو قطع کتاب از ساير قطع ها بيشتر استفاده دارد : يکي قطع وزيري و ديگري قطع رقعي است و قطع قطع پر کاربرد ديگر ، قطع رحلي است. 

قطع کتاب	اندازه بعد از برش بر حسب سانتيمتر	قطع کتاب	اندازه بعد از برش بر حسب سانتيمتر
وزيري	24 × 8/16	رحلي بزرگ	5/23 × 24
رقعي	5/21 × 5/14	دانشگاهي	23 × 5/ 15
رحلي	28 × 21	دانشگاهي بزرگ	5/ 25 × 19

غير از اين قطع ها ، دو حالت ديگر نيز قابل ذکر است :

يکي « بياضي » که در اصطلاح به کتاب هايي گفته مي شود که از طرف ضلع کوچکتر کتاب صحافي مي گردند و شيرازه صفحات ، در ضلع کوچکتر کتاب قرار مي گيرد.

اصطلاح ديگر « خشتي » است. خشتي ، به کتاب هايي گفته مي شود که قطع کاملاً مربع شکل يا در حدود مربع دارند. بنابراين قطع يا حالت خشتي به کتابي گفته مي شود که حدوداً يا دقيقاً مربع شکل باشد و اندازه مرسوم آن در ايران حدود 22 × 22 سانتيمتر است ولي اندازه هاي ديگري نيز از کتاب هاي خشتي به چشم مي خورد.

در محاسبه دور ريز کاغذ توجه به اين نکته ضروري است که نيم سانتيمتر از اطراف فرم چاپي بايد به عنوان سطح ناکار آمد محاسبه مي شود. که به آن در اصطلاح « حاشيه اطمينان » مي گويند. به اين ترتيب از ابعاد موثر و مفيد کاغذ ، يک سانتيمتر  از طول فرم چاپي و يک سانتيمتر از عرض آن کم مي شود.